Del latín MULIEREM, 'mujer'.
Nebrija (Lex1, 1492): Anus anus. por la muger vieja. Coniunx. gis. por marido o muger. Diua. ae. por la diosa hecha de muger. Homo hominis. por ombre o muger. Jnnuba. ae. por la muger no casada. Jnnupta. ae. por muger no casada. Marita. ae. por la muger de marido. Materfamilias. por muger casada. Matrona. ae. por muger onrada. Mulier mulieris. por la muger . Muliervula. ae. por la muger pequeña. Tribas. adis. muger que lo haze a otra. Uirosa mulier. muger desseosa de varon. priscum. Uxor uxoris. por la muger casada. Uxorius. a. um. por cosa de tal muger.
Nebrija (Voc1, ca. 1495): Muger casta & onrada. matrona .ae. Muger casada & parida. materfamilias. Muger varonil. uirago uiraginis. Muger de marido. uxor .oris. coniunx .gis. Muger enesta manera. marita .ae. Muger machorra. mulier mascula. Muger pequeña. muliercula .ae. Muger que lo haze a otra. tribas .dis. Abuelo de mi muger. prosocer meus. Abuela de mi muger. prosocrus mea. Acostar se sin su muger. secubo .as. Afeite de muger. fucus .i. Afeitar la muger con afeites. fuco .as. Afeitadera de muger. cosmeta .ae. Amador de mugeres. mulierosus. amasius. Amador de su mesma muger. uxorius .a .um. Amblar la muger. crisso .as. Ambladora muger. crissatrix .icis. Ambladura de muger. crissatio .onis. Amigo de muger. amator .oris. amasius. Amiga de otra muger. amica .ae. Aullar los lobos o mugeres. ululo .as. Barragana muger manceba. iuuenis. Barva de niño o muger. mentum .i. Biudo de muger. orbus coniuge. Capillejo de muger. reticulum. i. Casar se la muger. nubo .is. marito. Casada muger. nupta .ae. marita .ae. Casamiento de marido & muger. coniugium .ii. Cavalgar el varon ala muger. futuo .is. Cofia de muger. mitra .ae. Cofia pequeña de muger. mitella .ae. Coño miembro de muger. cunnus .i. Costumbre de muger. menstruum .i. Crica dela muger. crista .ae. Celosa muger. zelotypa .ae. Chapin de muger. solea .ae. sandalium .ii. Dado a mugeres. mulierosus .a .um. Dado a su propria muger. uxorius .a .um. Dar lo suio la muger. do .as. Duquesa muger deste [duque]. dux ducis. Emperatriz muger deste [emperador]. augusta .ae. Faxa de muger. mammillare .is. Flor dela muger. menstruum. ii. Forçar virgen o muger. stupro .as. Fuerça hecha a muger. stuprum .i. Garça muger de ojos. glaucopis .is. Gentil ombre o muger. elegans .antis. Hazerlo el ombre ala muger. futuo .is. Hazerlo a muger con la lengua. cunnum lingo. Joias de muger proprias. mundus muliebris. Jsopo umido afeite de mugeres. esopum .i. Luzia nombre de muger. lucia .ae. Madre do concibe la muger. uterus .i. Marido de muger casada. maritus .i. Marido o muger casados. coniunx .gis. Matrona muger onrada. matrona .ae. Medio diosa & medio muger. herois .idis. Mestruo de muger. menstruum .i. Mover la muger. abortio .is abortiui. Movedura de muger. abortus .us. Mugeril cosa de muger. muliebris .e. Mugeril ombre dado a mugeres. mulierosus. Ningun ombre o muger. nemo .inis. Nuera muger de tu hijo. nurus .i. Ombre o muger. homo .inis. mortalis .is. Ombre & muger junto. hermaproditus .i. Ombre & muger assi. androgynos .i. Padecer la muger. crisso .as .aui. Pares de muger que pare. secundae .arum. Pobre varon o muger. pauper .eris. Poeta muger. poetis .idis. uates .is. Primeriza muger en parto. primipara .ae. Profeta muger. prophetis prophetidis. Profeta varon o muger. uates uatis. Retraimiento de mugeres. gynecium .ii. Saia de muger. tunica muliebris nouum. Sastra muger. sarcinatrix .icis. Suegro padre dela muger. socer .cri. Suegra madre dela muger. socrus .us. Tiempo menstruo de muger. menstruum .i. Toca de muger o tocado. uelamen .inis. Toca de muger alta. caliendrum .i. Trançado de muger. linteum capillare. Uelarse la muger. nubere uiro. Uelo o toca de muger. uelamen .inis. Uerguenças de varon o muger. pudenda .orum. Uieja muger de edad. anus .us. uetula .ae.
Nebrija (Voc2, 1513): Muger casta & onrada. matrona .ae. Muger casada & parida. materfamilias. Muger varonil. uirago uiraginis. Muger de marido. uxor .oris. coniunx .gis. Muger enesta manera. marita .ae. Muger machorra. mulier mascula. Muger pequeña. muliercula .ae. Muger que lo haze a otra. tribas .dis. Abuelo de mi muger. prosocer meus. Abuela de mi muger. prosocrus mea. Acostar se sin su muger. secubo .as. Adultera muger casada. adultera .ae. Afeite de muger. fucus .i. medicamen. Afeitar la muger con afeites. fuco .as .aui. Afeitadera de muger en griego. cosmeta .ae. Amador de mugeres. mulierosus. amasius. Amador de su mesma muger. uxorius .a .um. Amblar la muger. crisso .as in vnum. Amigo de muger. amator .oris. amasius. Amiga de otra muger. amica .ae. Aullar los lobos o mugeres. ululo .as. Barragana muger manceba. iuuenis. Barua de niño o muger. mentum .i. Biudo de muger. orbus coniuge. Capillejo de muger. reticulum. i. Casar se la muger con varon. nubo .is. Casada muger. nupta .ae. marita .ae. Casamiento de marido & muger. coniugium .ii. Caualgar el varon ala muger. futuo .is. Cofia de muger. mitra .ae. reticulum. Coño miembro de muger. cunnus .i. Costumbre de muger. menstruum .i. Crica dela muger. crista .ae iuuenalis. Celosa muger. zelotypa .ae. Chapin de muger. solea .ae. sandalium .ii. Dado a mugeres. mulierosus .a .um. Dado a su propria muger. uxorius .a .um. Dar lo suio la muger. do .as. Duquesa muger deste [duque]. dux .is. Emperatriz muger deste [emperador]. augusta .ae. Faxa de muger. mammillare .is. Flor dela muger. menstruum. ii. Forçar virgen o muger. stupro .as. Fuerça hecha a muger. stuprum .i. Garça muger de ojos. glaucopis .is. Gentil ombre o muger. elegans .antis. Hazerlo el ombre ala muger. futuo .is. Hazerlo a muger con la lengua. cunnum lingo. Joias de muger proprias. mundus muliebris. Jsopo umido afeite de mugeres. oesypum .i. Luzia nombre de muger. lucia .ae. Madrastra muger del padre. nouerca .ae. Madre do concibe la muger. vterus .i. Mañera muger que no pare. effoetus .a .um. Marido de muger casada. maritus .i. Marido o muger casados. coniux .gis. Matrona muger onrrada. matrona .ae. Medio diosa & medio muger. herois .idis. Mestruo de muger. menstruum .i. Mover la muger. abortio .is abortiui. Movedura de muger. abortus .us. Mugeril cosa de muger. muliebris .e. Mugeril ombre dado a mugeres. mulierosus. Ningun ombre o muger. nemo .inis. Nuera muger de tu hijo. nurus .i. Ombre o muger. homo .inis. mortalis .is. Ombre & muger. hermaproditus. androgynus. Padecer la muger. crisso .as .aui. Pares de muger que pare. secundae .arum. Pobre varon o muger. pauper .eris. Poeta muger. poetis .idis. vates .is. Primeriza muger en parto. primipara .ae. Profeta muger. prophetis prophetidis. Profeta varon o muger. vates vatis. Retraimiento de mugeres. gynecium .ii. Saia de muger. tunica muliebris nouum. Sastra muger. sarcinatrix .icis. Suegro padre dela muger. socer .cri. Suegra madre dela muger. socrus .us. Tiempo menstruo de muger. menstruum .i. Toca de muger o tocado. uelamen .inis. Toca de muger alta. caliendrum .i. Trançado de muger. linteum capillare. Uelarse la muger. nubere uiro. Uelo o toca de muger. uelamen .inis. Uerguenças de varon o muger. pudenda .orum. Uieja muger de edad. anus .us. uetula .ae.
-
-
1
-
sust. fem.
-
Persona de sexo femenino adulta.
- Variants lèxiques
-
muller;
-
Exemples
-
«empresa nuestra de·la gerretera a barones nobles caualleros gentiles hombres cibdadanos o | mujeres | qui sian fasta en nombre de viente cinquo e no mas la qual» [A-Cancillería-2584:170r (1439)];
-
«azogue media onza. muy destemprado y amortigado con saliua de hombre o | mujer | ayunos. y sea buelto junto en vno y fecho vnguento. el» [B-Albeytería-059v (1499)];
-
«Jesu galileo estaua. lo que muy esforçadamente nego Pedro diziendo delante de todos: | mujer | no se que dizes. E como saliesse por la puerta, vio le otra» [C-TesoroPasión-055v (1494)];
-
«gana en la capilla de sant Johan Babtista cabe las fuentes donde no pueden | mugeres | entrar por que hay pena de excomunion. gana se ende la mesma» [D-TratRoma-030r (1498)];
-
«Quyen dira que alli mj saber mj arte de que mas que njnguna | muger | fuy guarnescida me pudo defender el pensar quien yo era nj mj real» [E-TriunfoAmor-012v (1475)];
-
Distribució
A: 5; B: 412; C: 282; D: 139; E: 411;
-
-
2
-
sust. fem.
-
Persona de sexo femenino casada, respecto de su marido.
- Variants lèxiques
-
muller;
-
Exemples
-
«fallaron en la dicha fortaleza que lo tenian el dicho alcayde e su | muger | e follando la tierra e termino e juridiçion de·la hermandad d·estos» [A-Cancillería-3665b:071r (1491)];
-
«Atilio Regulo, como houiesse senyoreado en·los aferes sobiranos, assi fue pobre que su | muger | e sus fijas, sostenja de vn pequenyo campo, el qual lauraua vn villano.» [B-ArteCaballería-136v (1430-60)];
-
«Dauit. veyendo que aqueste non queria andar a dormir con su | muger | . e que el su pecado non podia ser encubierto. conçibio yra» [C-FlorVirtudes-307v (1470)];
-
«Faustulo pastor ya dicho ribera del Tyber dio los a criar a su | mujer | Acca Laurencia. la qual fue llamada en su tiempo loba porque mal vsando» [D-TratRoma-008v (1498)];
-
«dicho bueno ni verdadero sean los çelos. El qual para marido y | mujer | sea muy noziuo y danyoso. y los amantes verdaderos como a madre» [E-TristeDeleyt-025r (1458-67)];
-
Distribució
A: 60; B: 15; C: 96; D: 171; E: 204;
-
-
•
-
loc. sust. fem.
-
Mujer pública. Mujer que mantiene relaciones sexuales a cambio de dinero.
-
-
•
-
loc. sust. fem.
-
Buena mujer. Persona de sexo femenino que actúa sin malicia.
-
Exemples
-
«vn año te dare. Entonces se fue la vieja para esta | buena muger | . e despues que con ella fablasse muchas cosas. dize le.» [E-Ysopete-112r (1489)];
-
«non ame a·otra alguna. saluo a·ty. Respondio la | buena muger | turbada de coraçon de espiritu diziendo assi. Fasta agora alguna cosa de» [E-Ysopete-112r (1489)];
-
«otra alguna si non a·ti. A la qual como la | buena muger | creyendo otorgasse de cumplir su consejo. despues de rescibidas muchas gracias partio» [E-Ysopete-112r (1489)];
-
«segund el consejo de·la vieja mostraua que dormia fuertemente. La | buena muger | creyendo que el dormia. tomo la nauaja que tenia aparejada e queria» [E-Ysopete-112v (1489)];
-
Distribució
E: 4;
-
-
•
-
loc. verbal
-
Tomar mujer. Contraer <un hombre> matrimonio.
-
Exemples
-
«crescen muy presto y turan mucho. Es bueno edificar casas y | tomar mujer | y començar todas las obras de madera comprar heredades y començar de arar» [B-Salud-012r (1494)];
-
«lee en la Vida de·los Santos Padres. que fue vn diablo que penso de | tomar muger | por tal que pudiese aver fijas. e que portase sus hiernos al» [C-FlorVirtudes-316r (1470)];
-
«sy no fuese la despesa. Preguntaron. que dizes de | tomar muger | ? Respondio. que es buen saber de vn mes. e pensamiento» [C-TratMoral-281v (1470)];
-
«tan desabrigado rey que siquier por el publico bien de sus reynos | tomasse muger | y trabajasse por les dexar algun heredero. mucho lo refuya el rey» [D-CronAragón-154v (1499)];
-
«quien fazia bodas. Respondio Ysopo. el philosopho Xanthus mañana | toma muger | e faze grandes bodes. oyendo esto luego entro el esclauo a casa» [E-Ysopete-012r (1489)];
-
Distribució
B: 5; C: 2; D: 1; E: 2;
Formes
mucher (1), muger (721), mugeres (244), mugier (1), muier (4), muieres (1), mujer (525), mujeres (285), muxer (17), muxeres (1), muyer (2), muyeres (7), mvgeres (1);
Variants formals
mucher (1), muger (966), mugier (1), mujer (815), muxer (18), muyer (9);
1a. doc. DCECH:
1194 (CORDE: 1129)
1a. doc. DICCA-XV
1400-60
Freq. abs.
1.810
Freq. rel.
8,10/10.000
Família etimològica
MULIER: mujer, mujercilla, mujeriego -a, mujeril, muller;